ikinci abdülhamid – dertli sözlük
1. ve 2. meşrutiyeti ilan eden padişah.
1. meşrutiyet tahta çıkışının, 2.meşrutiyet ise tahttan indirilişinin emaresi.

türkiye cumhuriyetinin temeli onun sisteminde yetişen insanlar ve onun bıraktığı imkanlar ile oluşturulmuştur.
allah ondan razı olsun.
ölümünden bir asır sonra orta anadolu'nun kenar mahalle camilerinde cibuti sultan ikinci abdulhamid han camii inşaatı için para toplanıyor. ne diyordu şair "sen bir anne gibi tuttun ufukları".
padişahlığı devrinde victor hugo'nun l'homme qui rit adlı romanını kendine özel olarak çevirttirmiş, yazma nüshası bugün istanbul üniversitesi kütüphanesinde bulunuyormuş. kitabın bugün hala türkçe çevirisi yok imiş. bir de victor hugo bu dönemde islam dinine ve osmanlıya olan eleştirilerinden dolayı istanbul muhitinde hiç sevilen birisi değil. fakat sultan romana alakasından dolayı özel olarak kitabı tercüme ettirmiş. ironik şekilde kendisine gerici diyenler var. yazılanlardan anladığımız kadarıyla kendisinin entelektüel yönü çok ileri seviyede. fotoğrafçılık, tiyatro, edebiyata fevkalade ilgisi var imiş. tabii bunların islam halifesinin zatında birleşmesi türk modernleşmesinin kendine has yönünü ortaya koyuyor. zaten daha sonra sorun hep bu ikiliklerden çıkacak.